سقوط تلخ فرش ایرانی؛ کارگاه‌های فرشبافی به خارج از کشور منتقل شدند

با ورود به دهه ۹۰، افول صنعت فرش دستباف ایرانی آغاز شد و پس از سال ۹۷ شدت گرفت. به گفته وزیر صنعت، معدن و تجارت (صمت)، بسیاری از مراکز تولید، ترمیم و ایجاد فرش به خارج از کشور منتقل شده‌اند.

کاهش صادرات فرش ایرانی

به گزارش صنایع، محمد اتابک، وزیر صمت، در نشست اخیر خود با استانداران، به کاهش صادرات فرش دستباف اشاره کرد. او با ابراز تأسف از وضعیت کنونی این صنعت اظهار داشت: «در گذشته، صادرات فرش دستباف میلیاردها دلار ارزآوری داشت، اما با اعمال تحریم‌ها، الزام بازگشت ارز صادراتی و محدودیت‌هایی برای تجار، میزان صادرات به شدت کاهش یافت. امروز باید این صنعت را احیا کنیم، چراکه بسیاری از کارگاه‌های تولیدی به خارج از کشور انتقال یافته‌اند.»

اتابک همچنین تأکید کرد که برخی سیاست‌های تجاری و ارزی تأثیرات منفی بر این صنعت گذاشته‌اند. او ابراز امیدواری کرد که با همکاری وزارت میراث فرهنگی، تسهیلاتی برای فرش در نظر گرفته شود تا بازگشت ارز حاصل از صادرات تسهیل شده و کارگاه‌های از دست رفته دوباره به کشور بازگردند.

سقوط یک صنعت تاریخی

فرش دستباف ایرانی قرن‌هاست که جایگاه خود را در بازارهای جهانی تثبیت کرده و به نمادی از هنر و فرهنگ ایرانی تبدیل شده است. آمارها نشان می‌دهند که در سال ۱۳۷۳، از مجموع ۴.۸ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی کشور، ۴۴ درصد آن (۲.۱ میلیارد دلار) متعلق به فرش بود.

اگرچه از سال ۱۳۷۴ به بعد، صادرات این محصول کاهش یافت، اما تا مدت‌ها میزان آن کمتر از ۵۰۰ میلیون دلار نشد. ایران همواره پیشتاز در صادرات فرش دستباف بود. اما با ورود به دهه ۹۰ و تشدید تحریم‌های سازمان ملل، این روند نزولی شد. ارزش صادرات فرش ایرانی از ۴۲۷ میلیون دلار در سال ۱۳۹۱ به ۲۹۰ میلیون دلار در سال ۱۳۹۴ و پس از خروج آمریکا از برجام، به کمتر از ۱۰۰ میلیون دلار کاهش یافت. در سال ۱۳۹۸، صادرات این محصول به ۷۳ میلیون دلار رسید و در سال ۱۴۰۱، این رقم تنها ۵۰.۷ میلیون دلار بود؛ یعنی ۷۸ درصد کاهش نسبت به سال ۱۳۹۷ و ۹۸ درصد کاهش نسبت به سال ۱۳۷۳.

افزایش سهم رقبا در بازار جهانی

در بازه ۲۰۱۱ تا ۲۰۲۲، بیش از ۱۵۰ کشور در تجارت جهانی فرش دستباف فعالیت داشتند. در سال ۲۰۲۲، هند با صادرات ۳۱۰ میلیون دلاری (۳۰.۳ درصد از سهم جهانی)، چین با ۹۳.۱ میلیون دلار (۹.۱ درصد) و مصر با ۸۹.۸ میلیون دلار (۸.۸ درصد) در رتبه‌های نخست قرار گرفتند. ایران که در سال ۲۰۱۱، حدود ۲۵.۵ درصد از بازار فرش را در اختیار داشت، اکنون سهم خود را به ۷.۴ درصد کاهش داده است، درحالی‌که سهم هند از ۱۵ درصد به ۳۰.۳ درصد افزایش یافته است.

چرا صنعت فرش اهمیت دارد؟

در حالی که صادرات بسیاری از کالاها در سال‌های اخیر کاهش یافته است، افول صنعت فرش دستباف اهمیت ویژه‌ای دارد. این محصول نه‌تنها نمادی از هنر و هویت ایرانی است، بلکه همواره ۸۵ درصد آن صادر می‌شد و به‌عنوان یک منبع مهم ارزآوری و اشتغال‌زایی پایدار، به‌ویژه در مناطق روستایی، شناخته می‌شد.

با کاهش تقاضای داخلی به دلیل قیمت بالای فرش، این محصول عمدتاً وابسته به صادرات بود. کاهش صادرات باعث کاهش تولید، تعطیلی کارگاه‌ها، بیکاری گسترده و مهاجرت بافندگان به شهرها یا کشورهای دیگر مانند ترکیه و هند شده است.

طبق آمار وزارت صمت، بخش عمده‌ای از اشتغال ۲ میلیون نفری صنعت فرش مربوط به بافندگان است که در دوران رکود اقتصادی، با کاهش شدید فعالیت مواجه شده‌اند. این موضوع علاوه بر بیکاری، موجب افزایش مهاجرت به حاشیه شهرها، بروز آسیب‌های اجتماعی و تهدید امنیت اقتصادی و اجتماعی کشور شده است.

فرش؛ صنعتی کم‌هزینه و پربازده

بر اساس مطالعات، هزینه ایجاد اشتغال در صنعت فرش فقط ۶ درصد هزینه ایجاد شغل در صنعت خودروسازی است. همچنین، این صنعت بدون نیاز به سرمایه‌گذاری کلان دولتی، توانسته یکی از ارکان اصلی صادرات غیرنفتی ایران باشد.

با این حال، عدم حمایت‌های دولتی و تحریم‌های داخلی و خارجی، صنعت فرش را به مرحله‌ای رسانده که نه‌تنها ایران جایگاه خود را در بازار جهانی به کشورهایی مانند هند، چین، پاکستان و مصر واگذار کرده است، بلکه بسیاری از بافندگان ایرانی نیز مجبور به تغییر شغل یا مهاجرت شده‌اند.